دستگاه چيست؟ بارها به گوشتان خورده كه اين موسيقي در دستگاه شور يا ماهور و... اجرا شده؟به نظر شما اين دستگاه چه معنايی ميتواند داشته باشد.؟ اين بار ميخواهم در مورد دستگاه هاي موسيقي ايران و كاربرد آنها مطالبي را بنويسم.

پس ابتدا واژه ي دستگاه را بايد تعريف كنم و بعد به انواع دستگاه ها و مايه هاي آوازي بپردازم. ما در زندگي روزمره تعريفي كه از دستگاه داريم : به مجموعه عناصر و وسايلي كه براي يك هدف خاص در يك مجموعه و به طور منظم در كنار هم قرار ميگيرند دستگاه ميگوييم .مانند يك دستگاه اتوموبيل يا يك دستگاه ساختمان و.... در موسيقي اين معنا ميتواند كاربرد داشته باشد .اما اصل معنا نيست يعني اگر بخواهيم از اين زاويه به تعريف دستگاه بپردازيم به مجموعه گوشه هايي كه از نظر حس و حال و قوائد موسيقي و به ترتيب اجرا ميشوند دستگاه گفته ميشود .

اين معنا زماني واضحتر است كه بگوييم دستگاه سه گاه شامل گوشه هايي چون در آمد- زابل مويه مخالف حدي پهلوي و... ميباشد حال زمان اجراي آواز سه گاه ما از در آمد شروع ميكنيم اگر سه گاه را به يك ساختمان تشبيه كنيم در آمد يعني درب ورودي ساختمان گوشه يه گوشه كه جلوتر ميرويم يعني اينكه بر اساس اولويت به اتاقها سر ميزنيم زماني كه به گوشه ي مخالف ميرسيم يعني اوج دستگاه سه گاه به اين معنيست كه احساس شودبر بلنداي ساختمان قرار گرفته ايم .

جالب اينجاست در زمان اجراي هر دستگاه معمولا فرود هم داريم و فرود به معناي اين است كه به در آمد برگرديم كه در مثال ما در آمد همان درب ورودي ساختما ن كه وارد شده ايم ازهمان در هم خارج ميشويم .

اما تعريف موسيقيايي دستگاه وتخصصي آن اين است كه :بر اساس شواهد ومنابعي كه در دسترس است راوي دستگاه هاي موسيقي ما تار و سه تار بوده است .تار و سه تار هم جداي از سيم ،داراي پرده هاييست كه ما براي هر نت بايد انگشتمان را بر روي آن پرده كه صداي نت مورد نظر ميدهد بگذاريم.اينجاست كه معناي واژه ي دستگاه تغيير ميكند .

يعني: دست+گاه دست به معني روش ،نوع ،قانون وقائده وگاه به معناي محل ميباشد كه معني آن زمان يا شيوه ي قرار گرفتن انگشتان ما در آن زماني كه بايد بر جايگاه اصلي دسته ي ساز قرار گيرد.

اگر موسيقي را با شعر مقايسه كنيم دستگاه در حكم عروض و قوائد آن در شعر است.

يك دستگاه موسيقي شامل : چهار مضراب- پيش درآمد - درآمد - آواز و گوشه ها و رنگ(reng) است.

موسيقي ايراني متشكل از هفت دستگاه وپنج مايه ي آوازيست. هفت دستگاه شامل: شور - ماهور - سه گاه- چهار گاه - راست پنجگاه - همايون- و نوا پنج مايه ي آوازي :افشاري - دشتي- بيات زند(بيات ترك) ابو عطا و اصفهان توضيح اينكه آواز اصفهان از مشتقات دستگاه همايون است البته در گذشته از آن به عنوان دستگاهي مستقل نام برده شده و چهار مايه ي آوازي باقي مانده يعني افشاري دشتي و... از مشتقات دستگاه شور است كه دستگاه شور اصيل ترين دستگاه موسيقي ايرانيست.

اين مطلب هم ناگفته نماند كه دستگاه يارديف موسيقي ايران توسط ميرزا عبدالله وميرزا حسينقلي خان در قرن يازدهم تدوين شد و اين دستگاه هاي موسيقي هم چيزي نيست جز نغمه ها و آواز هاي فولكلور نواحي به گونه اي كه بر اساس نام گوشه ها ميتوان به جايگاه آنها پي برد . به عنوان مثال: كرد بيات . بيات زند -آذربايجاني - ديلمان- دشتستاني-و....